Với tổng mức đầu tư hơn 64 tỷ đồng, dự án không chỉ tái hiện một biểu tượng kiến trúc độc đáo, mà còn góp phần hoàn thiện trục thần đạo trung tâm của Quần thể Di tích Cố đô Huế.
“Linh hồn” Tử Cấm Thành
Đại Cung Môn không chỉ đơn thuần là một cái cổng, mà là cửa chính của Tử Cấm Thành - khu vực linh thiêng và riêng tư nhất dành cho sinh hoạt nội đình của Hoàng gia triều Nguyễn. Công trình này nằm ở vị trí trung tâm mặt Nam của Tử Cấm Thành, phía Bắc điện Thái Hòa, đóng vai trò là ranh giới ngăn cách giữa khu vực hành chính (Hoàng thành) và khu vực ăn ở, sinh hoạt của nhà vua cùng hoàng tộc.
Theo sử liệu, Đại Cung Môn được xây dựng vào năm 1833 dưới triều vua Minh Mạng, cùng thời điểm với hàng loạt công trình quan trọng khác trong Hoàng cung. Đến năm 1839, công trình tiếp tục được sơn son thếp vàng và trải qua nhiều đợt tu bổ qua các đời vua sau đó.
Về quy mô, đây là một công trình gỗ cực kỳ tinh xảo gồm 5 gian nhưng không xây chái và trổ 3 cửa. Trong đó, cửa chính giữa chỉ dành riêng cho vua đi, hai cửa bên dành cho quan lại và các thành viên hoàng tộc. Hai bên phía Đông và Tây của cổng là hai phường môn mang tên Nhật Tinh và Nguyệt Anh; phía Bắc là một sân chầu rộng lớn dẫn thẳng vào điện Cần Chánh.
Điểm đặc biệt nhất của Đại Cung Môn chính là kỹ thuật tạo tác bậc thầy của các nghệ nhân triều Nguyễn. Mặt trước của cổng được sơn son thếp vàng lộng lẫy, các ô hộc trang trí đề tài cổ điển như bát bửu, tứ linh xen kẽ với những áng thơ văn tài hoa. Mặt sau có hệ thống hành lang dài 9 gian kết nối trực tiếp với nhà Tả Vu và Hữu Vu, lợp ngói thanh lưu ly. Phía trên cổng treo bức biển “Càn Thành Cung” là tên gọi khu vực nơi ở của nhà vua.
Đáng tiếc, vào năm 1947, bom đạn chiến tranh đã san phẳng Đại Cung Môn cùng với điện Cần Chánh, chỉ còn lại phần nền móng lát gạch Bát Tràng và những dấu tích mờ nhạt.
Những đường nét chạm trổ tinh xảo trên hệ cấu kiện gỗ tại Đại Cung Môn.
Cơ sở khoa học để hồi sinh di tích
Trước khi bắt tay vào phục dựng, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế (TTBTDTCĐH) đã phối hợp với Bảo tàng Lịch sử quốc gia thực hiện khai quật khảo cổ quy mô tại di tích này. Các chuyên gia đã mở 6 hố khai quật và 8 hố kiểm tra trên diện tích hơn 60m², mục tiêu là xác định chính xác quy mô, kết cấu nguyên gốc của nền móng.
Kết quả khai quật đã mang lại những dữ liệu vô cùng quý giá. Ông Nguyễn Ngọc Chất, Phó Trưởng phòng Nghiên cứu - sưu tầm, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, cho biết đoàn khảo cổ đã xác định rõ cấu trúc mặt bằng của Đại Cung Môn nằm theo chiều Đông Bắc - Tây Nam.
Công trình cách móng điện Thái Hòa 18,05m và cách móng điện Cần Chánh 32,11m. Tại hiện trường, các dấu vết còn lại bao gồm các phần bó nền, 5 trụ móng gia cố đỡ chân cột bằng gạch vồ còn nguyên vị trí, và 4 dấu vết trụ móng khác bị hư hại một phần.
Đáng chú ý, quá trình khai quật còn thu thập được 402 mảnh hiện vật đa dạng, từ vật liệu kiến trúc (đá, đất nung) đến đồ gốm men, đồ sành có niên đại kéo dài từ thế kỷ 16 đến đầu thế kỷ 20. Những bằng chứng này cho phép khẳng định rằng dù trải qua nhiều lần tu sửa trong lịch sử, cấu trúc và quy mô nền móng của Đại Cung Môn vẫn không hề thay đổi từ khi xây dựng cho đến khi bị phá hủy.
Dù đây là công trình bị phá hủy nghiêm trọng nhất trong Hoàng thành, nhưng với những vết tích nền móng còn lại, đoàn khảo cổ kết luận việc thiết kế và phục hồi lại di tích này là hoàn toàn khả thi. Giám đốc TTBTDTCĐH, ông Hoàng Việt Trung, nhấn mạnh rằng kết quả này đã cung cấp đủ cơ sở dữ liệu để xây dựng phương án phục hồi chính xác nhất so với nguyên gốc.
Đoàn ngự giá của nhà vua đi qua Đại Cung Môn. Ảnh tư liệu.
Hoàn thiện trục trung tâm và nâng tầm di sản thế giới
Ngày 10/4, thông tin từ TTBTDTCĐH cho biết, Dự án “Phục hồi di tích Đại Cung Môn” đã chính thức được UBND TP Huế phê duyệt. Với tổng mức đầu tư dự kiến hơn 64,6 tỷ đồng.
Dự án thuộc nhóm B này sẽ được thực hiện trong vòng 4 năm, khởi công vào quý II/2026 và dự kiến hoàn thành vào năm 2029. Đây là một bước đi quan trọng trong nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị của Quần thể di tích Cố đô Huế – Di sản văn hóa thế giới được UNESCO công nhận.
Ông Phùng Văn Hoàng, Phó Giám đốc Phụ trách Ban Quản lý Dự án thuộc TTBTDTCĐH, cho biết về phương án kỹ thuật, dự án sẽ tập trung phục hồi toàn bộ công trình chính, bao gồm: Phần nền móng sẽ tu bổ bằng gạch vồ, chân tảng cột bằng đá Thanh, bậc cấp lát đá Thanh và tường xây gạch vồ trát vữa tam hợp theo màu truyền thống.
Riêng phần kết cấu gỗ sẽ phục hồi bộ khung, mái, vách ván, hệ cửa bằng gỗ nhóm II. Các cấu kiện gỗ sẽ được xử lý chống ẩm, chống mối mọt và được chạm khắc hoa văn, sơn son thếp vàng theo đúng nguyên mẫu lịch sử. Mái và trang trí sẽ lợp ngói hoàng lưu ly, phục hồi các hoành phi và chi tiết trang trí truyền thống.
Bên cạnh đó, hạng mục phụ trợ sẽ tu bổ đồng bộ hai dãy hành lang kết nối, cải tạo cảnh quan sân trước, sân sau, lan can và bình phong phía sau. Đồng thời, hệ thống hạ tầng hiện đại như chiếu sáng, thoát nước, camera an ninh và phòng cháy chữa cháy cũng sẽ được đầu tư để phục vụ khách du lịch.
Mục tiêu cốt lõi của dự án không chỉ là dựng lại một tòa nhà, mà là hồi sinh giá trị lịch sử của một “di tích đặc biệt”. Khi hoàn thành, Đại Cung Môn sẽ đóng vai trò là “mắt xích” quan trọng kết nối các công trình trên trục thần đạo trung tâm của Hoàng thành, bao gồm Ngọ Môn – Điện Thái Hòa – Đại Cung Môn – Điện Cần Chánh – Trường Lang và Điện Kiến Trung.