Những giá trị tiêu biểu trong đời sống văn hóa xã hội đô thị Huế
25/11/2021 12:15:41 CH
Sinh tụ tại vùng khí hậu nắng nóng và mưa nhiều, chủ nhân của mảnh đất Thuận Hóa – Phú Xuân xưa và Thừa Thiên Huế ngày nay đã trải qua lịch sử đầy thăng trầm, biến cố. Từ vùng đất của nền văn hóa Chămpa huyền bí đến vùng biên địa của quốc gia Đại Việt, chốn binh đao của những cuộc chiến tranh phong kiến hay sự huy hoàng của vùng đất đế đô của vương triều Nguyễn, tất cả đã hội tụ, hỗn dung tạo nên những sắc thái đa diện, phong phú để rồi “bản sắc Huế”, “đặc trưng Huế” từ kiến trúc đến các hình thức lễ hội, diễn xướng, văn hóa phong tục… mang những nét rất riêng “chẳng nơi nào có được”.
Thành phố Huế xanh cùng di sản (Ảnh: Thanhlyly)
Thành phố Huế xanh cùng di sản (Ảnh: Thanhlyly)

Ở vùng đất này còn lưu kết cho mình chất Thiền của văn hóa Phật giáo thấm đẫm trong từng lời nói của người dân. Tuy vậy, những đặc trưng trong văn hóa xã hội và đời sống của đô thị Huế như bước đi không tránh khỏi trong xu thế hội nhập đã chịu nhiều tác động, tích cực lẫn tiêu cực. Định hướng bảo tồn, phát huy giá trị tích cực và hạn chế mặt tiêu cực trong văn hóa xã hội và đời sống ở đô thị Huế hiện nay là một việc làm cấp thiết cần sự chung sức của nhiều thành phần để Huế, bản sắc Huế, đặc trưng Huế tồn tại và phát triển bền vững.

Khi nhắc đến văn hóa Huế nhiều người sẽ nghĩ đến ngay những giá trị của văn hóa cung đình triều Nguyễn, từ hệ thống cung điện, thành quách, lăng tẩm đến nhã nhạc, trang phục, ẩm thực… Những thực thể ấy ngày nay đang được bảo tồn bởi sự chung tay của nhiều thành phần, trong và ngoài nước. Văn hóa Huế, bên cạnh những giá trị ấy còn là cách ứng xử nhân văn gần gũi với thiên nhiên của chủ nhân sống trên mảnh đất này, là những giá trị cả vật chất lẫn tinh thần gắn với đạo Phật; là sự đa dạng của các loại hình lễ hội và một thế giới ẩm thực được ban tặng bởi thiên nhiên ưu đãi các sản vật từ núi, sông, đầm phá, biển và đồng bằng.

1. Con người Huế, lối sống Huế gắn bó với thiên nhiên và hòa mình vào thiên nhiên

Vốn sinh tụ trong vùng khí hậu nắng nóng, mưa nhiều, hiểu rõ sự khắc nghiệt và thịnh nộ của thiên nhiên trên nền tảng văn hóa nông nghiệp lúa nước “trông trời, trông đất, trông mây” đặc trưng, người Huế từ lúc đặt chân đến vùng đất này đã biết cách sống hài hòa với thiên, nương mình vào thiên nhiên. Bút ký “Hoa trái quanh tôi” in trong cuốn Huế - Di tích và con người, tác giả Hoàng Phủ Ngọc Tường đã định chân được giá trị cơ bản của đô thị và lối sống đô thị Huế đó là gắn bó với thiên nhiên. “Có lẽ thiên nhiên đã giữ một vai trò nào đó, thực quan trọng trong sự tổng hợp nên cái mà người ta có thể gọi là “bản sắc Huế”. Bởi vì thiên nhiên bao giờ cũng biểu hiện một cách nhất quán giữa cái hằng cửu và cái biến dịch, giữa cái biến động và cái tĩnh tại. Hình như khi xây dựng nên đô thị của mình, người Huế không bộc lộ cái ham muốn chế ngự thiên nhiên theo cách người Hy Lạp và La Mã mà chỉ tìm cách tổ chức thiên nhiên trở thành một kẻ có văn hóa để có thể tham dự một cách hài hòa vào cuộc sống của con người, cả bên ngoài và bên trong”1

Con người xứ Huế sống gần gũi với thiên nhiên. Mỗi khu vườn Huế chứ đựng những giá trị triết lý sâu sắc (Ảnh: Nguyễn Phúc Bảo Minh)

Trong ngôi nhà vũ trụ bao la ấy, người Huế đã tạo cho mình một không gian riêng với sự hài hòa giữa kiến trúc, thiên nhiên và con người, nhà vườn. “Hệ nhà vườn xứ Huế là hệ giá trị văn hóa – sinh thái, là không gian nhân tính để hình thành, dung dưỡng và khẳng định tâm hồn, tính cách, lối sống và phong cách con người xứ Huế”2. Thực thể kiến trúc ấy “thường tọa lạc trong một khu vườn xinh xắn với diện tích lớn nhỏ khác nhau. Khu vườn được bao bọc bởi một vòng rào bằng những cây chè tàu cắt xén tươm tất hoặc những lũy tre xanh. Kiến trúc chính trong vườn là tòa nhà rường bằng gỗ được chạm trổ tỉ mỉ và trang trí công phu, dành riêng để thờ phụng tổ tiên. Bên cạnh nó là một ngôi nhà phụ, dùng cho các thành viên của gia đình ăn ở, sinh hoạt. Không gian còn lại trong vườn là sân, bể cạn, hòn non bộ, tấm bình phong, những bồn hoa, cây cảnh, ao sen, giếng nước… Rải rác trong vườn, chủ nhân thường trồng những cây lưu niên và nhiều hoa trái” 3. Sống trong không gian ấy, chủ nhân ngôi nhà đã tạo nên nếp ứng xử riêng, mang phong thái và đặc trưng “kiểu Huế”, sự hướng nội, pha chút lãng mạn, trầm tư; sự nhẹ nhàng, giản dị mà tinh tế; quí phái, chuẩn mực mà tế nhị…

(Ảnh: An Hiên Garden House)

Dưới mái nhà ấy, mô hình tứ đại đồng đường, tam đại đồng đường được duy trì với những khuôn mẫu mực thước đáng trọng. Người già được kính trọng, quan tâm và là tấm gương cho thế hệ trẻ noi theo. Trong khuôn mẫu mực thước, người phụ nữ Huế có vai trò rất quan trọng, là người nâng khăn sửa túi cho chồng, hiếu kính với bề trên và chăm lo cho con trẻ. Bên cạnh đó, công dung ngôn hạnh là những điều mà họ luôn hướng đến, muốn chu toàn. Cũng trong không gian này, thói quen ứng xử với tiền nhân, tổ tiên luôn được coi trọng. Không gian thiêng luôn là nơi trang nghiêm nhất. Những dịp lễ tết, hiếu hỷ luôn được đề cao và những phong tục của gia đình, dòng họ luôn được tuân thủ một cách nghiêm ngặt. 

2. Kiến trúc đô thị đặc sắc

Rộng hơn của ngôi nhà vườn xứ Huế là khối kiến trúc đô thị được định hình qua quá trình phát triển của Kinh đô/đô thị Huế bao gồm các lớp kiến trúc đô thị cổ hình thành chủ yếu từ năm 1804 đến 1885, kiến trúc đô thị thời Âu hóa (1885 - 1945) và kiến trúc đô thị thời mở cửa hội nhập. Nếu quy hoạch kiến trúc đô thị cổ (1804) và quy hoạch kiến trúc thời Âu hóa (sau 1885) đều lấy Kinh thành Huế làm trung tâm, sông Hương làm trục chính thì quy hoạch kiến trúc đô thị thời mở cửa hội nhập chú trọng mở rộng về hướng Nam sông Hương. Chính quy hoạch kiến trúc cổ dựa trên nguyên lý phong thủy lấy núi Ngự Bình và sông Hương, cồn Dã Viên, cồn Hến làm bình phong và minh đường là nguyên do chính để UNESCO công nhận Kinh thành Huế là Di sản văn hóa thế giới năm 1993. Hòa cùng tổng thể ấy, kiến trúc tôn giáo, đặc biệt là kiến trúc chùa Huế như tô vẻ cho phong thái đặc trưng coi trọng thiên nhiên, nương vào thiên nhiên rất riêng của kiến trúc Huế. Ngoài ra không thể không nhắc đến hệ giá trị của kiến trúc cảnh quan. Đây là những thực thể bên cạnh tác dụng trong trị thủy, điều hòa nguồn nước, tiêu úng thoát lũ cho kinh thành Huế còn vẽ nên bức tranh hài hòa giữa các công trình do con người xây dựng, diện tích mặt nước và cây xanh.

Kiến trúc đăng đối tuyệt vời của Quần thể di tích Cố đô Huế (Ảnh: Nguyễn Phúc Bảo Minh)

3. Phong tục, lễ hội phong phú và đa dạng

Bên cạnh những giá trị về vật chất, trên phương diện đời sống văn hóa tinh thần là hệ thống phong tục, lễ hội và những giá trị nhân văn được tạo dựng cùng với quá trình khai phá, tạo dựng của tiền nhân vùng Thuận Hóa – Phú Xuân xưa. Vốn là mảnh đất giao thoa giữa hai nền văn hóa Việt – Chămpa cộng với diễn trình lịch sử có nhiều biến cố thăng trầm bên cạnh sự đa dạng của các tôn giáo, đặc biệt là đạo Phật tạo nên lịch trình lễ hội ở Thừa Thiên Huế rất phong phú và đa dạng. 

Những lễ hội cung đình, lễ hội dân gian vẫn được giữ gìn nguyên bản ở Huế qua hàng thế kỷ (Ảnh: Ngọc Bích)

Từ các lễ hội chốn cung đình như lễ tế Nam Giao, lễ tế Xã Tắc, lễ tế Văn Miếu, lễ Tịch Điền, lễ Ban sóc (lễ ban lịch nhằm ngày mồng một tháng chạp), lễ Phất thức (lễ lau chùi các ấn vàng, ấn ngọc, kim sách… vào hạ tuần tháng chạp), lễ Tiến xuân, lễ mừng nhà vua, lễ mừng Hoàng thái hậu… đến các lễ hội dân gian như lễ khai canh, lễ thần hoàng làng, lễ tổ sư các ngành nghề, lễ hội theo tục lệ, lễ cầu an, lễ tưởng nhớ các anh hùng, danh nhân, các ngày lễ tôn giáo như Phật đản, Vu lan, lễ hội Thánh Mẫu Thiên Y A Na, lễ Giáng sinh… Những lễ hội ấy đã tạo nên bức tranh phong phú và đa dạng mang bản sắc Huế trong dòng chảy chung của lễ hội ở Việt Nam.

Tranh Làng Sình - một sản phẩm văn hóa độc đáo, riêng có của xứ Huế (Ảnh: Nguyễn Phúc Mảo Minh)

Theo nhiều nghiên cứu thì thành phần cư dân Huế - chủ nhân của văn hóa Huế - là kết quả của 5 đợt di dân trong đó đợt di dân thời các chúa Nguyễn (cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX) là lớn nhất. Tuy xuất phát từ mọi miền đất nước đến vùng đất này nhưng trong môi trường và thiên nhiên cụ thể đã giúp các bậc tiền nhân tạo nên những bản sắc riêng cho đô thị Huế. Đó là những người có “tố chất thành thị” trong máu thịt được hình thành từ rất sớm; “giữ lại một cách tương đối lâu dài và rõ ràng các đẳng cấp, giai tầng trong xã hội”; biết cách tổ chức và quản lý xã hội chặt chẽ; lối ứng xử, quan hệ của con người, xã hội, cộng đồng gần gũi, thân thiết, gắn bó nhưng không suồng sã mà kín đáo; có lối sống có giờ giấc, chặt chẽ, ít bị áp lực, vội vã; lối sống văn minh, trật tự. Bên cạnh đó, người Huế đã tạo cho mình đặc tính “sống phần nhiều hướng nội, pha chút lãng mạn, trầm tư, hơi buồn, tạo một nét tĩnh trong phong cách sống”

Chính họ tạo nên những nét đặc trưng trong xây dựng kiến trúc, ứng xử với thiên nhiên và những giá trị nhân văn như các lễ hội, ẩm thực… 

---

 (1) Hoàng Phủ Ngọc Tường (2001), Huế - di tích và con người, Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng. tr.63
 (2) Nguyễn Tri Nguyên (2004), “Di sản văn hóa – Cội nguồn sáng tạo và phát triển ở miền Trung”, Kỷ yếu Hội thảo Khoa học Văn hóa nghệ thuật miền Trung thành tựu và vấn đề, Viện Văn hóa Thông tin – Phân viện Nghiên cứu văn hóa thông tin tại Huế, tháng 12/2004. Tr.12.
 (3) Phan Thuận An (1997), “Lối sống Huế”, Tạp chí Huế Nưa và Nay, số 23, tr.84.

Khám phá Huế
 Bản in]

Bài đọc nhiều nhất

  • Cung đường hình chữ S dẫn du khách lên Bạch Mã, chơi vơi gió, chơi vơi mây và chơi vơi tất cả mọi xúc giác…
  • Không biết vô tình hay hữu ý, xứ Huế có hai ngôi đình với hai tên gọi mà nếu không phải là người địa phương sẽ không tài nào nhớ và gọi đúng cho được: đình Lại Thế và đình Thế Lại.
  • Được tổ chức vào những năm lẻ, Festival nghề truyền thống Huế là dịp để các nghệ nhân đem hết tài năng, trí tuệ và tinh hoa của nghề, tạo nên những sản phẩm độc đáo để giới thiệu với công chúng và du khách gần xa. Cho đến thời điểm này, Festival nghề truyền thống đã từng bước góp phần thúc đẩy mục tiêu bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của các nghề, làng nghề truyền thống của Huế nói riêng và của Việt Nam nói chung.
  • Huế không chỉ nổi tiếng với những danh lam thắng cảnh lung linh huyền ảo. Đây còn là cái nôi của những ngôi chùa cổ kính, mỗi ngôi chùa lại chứa đựng một câu chuyện đầy tính văn hóa – lịch sử. Hãy cùng điểm danh 12 ngôi chùa đẹp ở Huế mà bạn nhất định phải ghé khi đến Huế nhé!
  • Bạch Mã Village – Những ngày gần đây, cộng đồng mạng chia sẻ “rầm rộ” một điểm đến tuyệt đẹp và vô cùng lạ lẫm, có người nói rằng đây là khu làng Hobbit ở trời âu, cũng có bảo đây là ảnh trong phim. Nhưng sự thật là, đây là một khu du lịch tại Huế vừa được đưa vào khai thác có tên Bạch Mã Village, để bạn có thêm thông tin về điểm đến mới nổi mang tên Bạch Mã Village – Thác Trượt Bạch Mã, Khám Phá Di Sản chia sẻ đến các bạn những thông ...
  • Tối ngày 29/9, Tuyến phố đi bộ Huế thuộc phường Phú Hậu, Tp. Huế chính thức mở cửa. Ngay từ 18h cùng ngày, các xe cộ đã được cấm đi vào khu phố, hàng trăm người dân và du khách đã tập trung về đây để đi dạo trên khu phố đi bộ mới.
Về đầu trang