Máng xối trên mái các công trình kiến trúc cung đình Huế

Những mái ngói lưu ly, bờ nóc, đầu hồi cùng hệ thống trang trí rồng, phượng là những hình ảnh quen thuộc trong kiến trúc cung đình Huế. Tuy nhiên, trên mái của nhiều công trình còn có một bộ phận ít được chú ý nhưng khá đặc biệt: máng xối, hay còn gọi là máng thừa lưu.

Máng xối có chức năng thu và dẫn nước mưa từ mái xuống. Trong kiến trúc cung đình Huế, bộ phận này còn được chăm chút về hình thức, với những hình tượng cá, cá hóa rồng hoặc long ngư được tạo ở phần đầu máng. Nhờ đó, một chi tiết phục vụ công năng thoát nước trở thành một phần của nghệ thuật trang trí kiến trúc.

Huế đang bước vào mùa mưa, cũng là thời điểm du khách có thể quan sát rõ hơn công năng của những máng xối cổ. Khi nước mưa từ mái theo máng chảy xuống, hình tượng cá ở đầu máng càng trở nên sinh động, giúp người xem hiểu thêm về cách người xưa xử lý cả công năng và mỹ thuật trong một công trình kiến trúc.

Máng thừa lưu thường xuất hiện ở vị trí tiếp giáp giữa hai mái trong kiểu kiến trúc trùng thiềm điệp ốc, một dạng kiến trúc đặc trưng của nhiều công trình cung đình Huế. Hai lớp mái được bố trí nối tiếp nhau, tạo nên sự liên kết về không gian và hình thức. Tại vị trí giao nhau này, máng thừa lưu có nhiệm vụ thu nước mưa và dẫn nước ra ngoài.

Dưới thời Nguyễn, máng xối không chỉ được xử lý như một bộ phận kỹ thuật. Hình tượng cá được đưa vào trang trí ở đầu máng, tạo nên sự hài hòa với đặc điểm của bộ phận này bởi cá vốn gắn liền với nước.

Hình tượng cá trang trí máng xối có thể bắt gặp tại nhiều công trình như cung Trường Sanh, cung Diên Thọ, Thế Miếu, Hưng Miếu trong Đại Nội và một số công trình thuộc các lăng vua Gia Long, lăng vua Tự Đức, lăng vua Đồng Khánh,...

Từ phía đầu hồi, máng xối thường nằm giữa hai mái. Phần đầu máng được tạo hình như một con cá đang chúc xuống, miệng mở để nước thoát ra. Ở một số công trình, hình cá được cách điệu với những đặc điểm của rồng, tạo thành hình tượng long ngư.

Tại Dũ Khiêm Tạ ở lăng vua Tự Đức, hình cá được tạo bằng nề vữa kết hợp khảm sành sứ, thân cá hướng xuống hồ Lưu Khiêm. Cách tạo hình này khiến bộ phận thoát nước hòa vào cảnh quan mặt nước phía dưới.

Máng xối ở Dũ Khiêm Tạ (lăng vua Tự Đức)

Ở điện Ngưng Hy, lăng vua Đồng Khánh, hình cá được tạo bằng đất nung với đường nét mềm mại. Trong khi đó, tại điện Minh Thành, lăng vua Gia Long, đầu cá được tạo khối bằng nề vữa, kết hợp sành sứ màu trên nền mái ngói Hoàng lưu ly. Tại Thế Miếu và cung Diên Thọ, hình tượng cá được thể hiện theo hướng cách điệu, có thêm những đường nét gợi hình rồng.

Máng xối ở cung Diên Thọ với hình tượng long ngư (Đại Nội - Huế)

Vẻ đẹp đa dạng trong kiến trúc máng xối ở các công trình di tích Huế

Sự khác nhau về chất liệu và cách tạo hình cho thấy sự phong phú trong nghệ thuật trang trí trên mái các công trình kiến trúc cung đình Huế.

Máng xối là một ví dụ rõ nét cho cách kết hợp giữa công năng và nghệ thuật trong kiến trúc truyền thống Huế. Một bộ phận có nhiệm vụ thu, dẫn nước mưa được tạo hình cẩn thận, phù hợp với vị trí và tổng thể của công trình.

Hình tượng cá cũng mang những ý nghĩa quen thuộc trong văn hóa phương Đông. Cá gắn với nước, đồng thời tượng trưng cho sự no đủ, sung túc. Hình ảnh cá chép vượt Vũ Môn hóa rồng còn gợi đến ý chí vượt qua thử thách và khát vọng vươn lên.

Việc lựa chọn hình cá cho đầu máng xối vì thế vừa phù hợp với chức năng dẫn nước, vừa tạo nên một hình ảnh giàu tính biểu tượng. Từ những chất liệu như đất nung, nề vữa đến sành sứ, các nghệ nhân đã tạo nên những hình khối, màu sắc phù hợp với từng công trình, góp phần hoàn thiện vẻ đẹp của mái kiến trúc cung đình.

Máng xối thường nằm ở vị trí khá cao nên dễ bị bỏ qua khi tham quan. Khi đến Đại Nội, du khách có thể chú ý phần mái tại cung Diên Thọ, Thế Miếu và Hưng Miếu. Tại các lăng, khu vực mái của lăng vua Gia Long, lăng vua Tự Đức và lăng vua Đồng Khánh cũng có những hình tượng đáng để tìm kiếm.

Thay vì chỉ nhìn từ chính diện, hãy thử đứng chếch về phía đầu hồi và quan sát điểm giao giữa hai mái. Từ góc nhìn này, hình cá hoặc long ngư ở đầu máng sẽ dễ nhận thấy hơn.

Mùa mưa cũng là thời điểm thích hợp để quan sát công năng của máng xối. Khi nước từ mái chảy qua miệng cá, du khách có thể hình dung rõ hơn cách hệ thống mái được thiết kế để thích ứng với điều kiện thời tiết, đồng thời cảm nhận sự tinh tế trong cách đưa một bộ phận kỹ thuật vào tổng thể trang trí.

Với những du khách yêu thích kiến trúc và lịch sử, việc dành thêm vài phút quan sát những chi tiết trên mái sẽ giúp hành trình khám phá di sản Huế thêm thú vị. Bên cạnh những cung điện, lăng tẩm và công trình nổi tiếng, chính những bộ phận tưởng chừng rất nhỏ như máng xối cũng góp phần tạo nên diện mạo đặc sắc của kiến trúc cung đình Huế.

---

Tài liệu tham khảo:

1. 1. Nghiên cứu hình tượng cá trang trí máng xối trên mái các công trình kiến trúc cung đình Huế – Lê Thị Tiềm – Tạp chí điện tử Lý luận, Phê bình Văn học, Nghệ thuật – Đường dẫn: https://lyluanphebinh.vn/tin-tuc/van-nghe-va-doi-song/2864/nghien-cuu-hinh-tuong-ca-trang-tri-mang-xoi-tren-mai-cac-cong-trinh-kien-truc-cung-dinh-hue 

2. 2. Nét đẹp tinh tế, độc đáo của máng xối trên các công trình ở Cố đô Huế - Nguyên Lý - TTXVN - Đường dẫn: https://thethaovanhoa.vn/net-dep-tinh-te-doc-dao-cua-mang-xoi-tren-cac-cong-trinh-o-co-do-hue-20260909154128017.htm