Lăng vua Khải Định (Ứng Lăng)

Lăng vua Khải Định, tên chữ là Ứng Lăng (應陵), là nơi an nghỉ của vua Khải Định (1885–1925), vị vua thứ 12 của triều Nguyễn. Lăng nằm trên núi Châu Chữ, nay thuộc phường Thủy Xuân, thành phố Huế, cách trung tâm thành phố khoảng 10 km.

Được khởi công ngày 04/09/1920 và hoàn thành năm 1931, Ứng Lăng là công trình lăng tẩm cuối cùng được xây dựng dưới triều Nguyễn. Công trình được thực hiện trong 11 năm, qua hai đời vua Khải Định và Bảo Đại.

So với các lăng vua Nguyễn trước đó, lăng Khải Định có diện tích nhỏ nhưng kiến trúc dày đặc và được trang trí rất cầu kỳ. Toàn bộ khu lăng dài khoảng 117 m, rộng 48,5 m, bố trí trên sườn núi theo trục dọc với 127 bậc cấp dẫn lên cung Thiên Định.

Điểm đặc biệt của Ứng Lăng là sự kết hợp giữa kiến trúc truyền thống Việt Nam với nhiều ảnh hưởng từ châu Âu và các nền văn hóa phương Đông. Bên cạnh các vật liệu truyền thống, công trình sử dụng sắt, thép, xi măng, ngói Ardoise từ Pháp và nhiều loại sành sứ, thủy tinh màu để trang trí.

Phần quan trọng nhất của lăng là cung Thiên Định, nơi đặt tượng đồng, mộ vua Khải Định, bửu tán và nhiều tác phẩm hội họa, điêu khắc, khảm sành sứ. Trong đó, bức bích họa “Cửu long ẩn vân” trên trần điện Khải Thành là một tác phẩm nổi tiếng của Ứng Lăng.

Vua Khải Định lên ngôi năm 1916. Sau khi lựa chọn núi Châu Chữ làm nơi xây dựng sinh phần, nhà vua đổi tên núi thành Ứng Sơn, từ đó lăng được gọi là Ứng Lăng.

Ngày 04/09/1920, lăng được khởi công dưới sự chỉ huy của Tiền quân Đô thống phủ Lê Văn Bá, với sự tham gia của nhiều nghệ nhân, thợ thủ công.

Để xây dựng và trang trí công trình, triều đình cho nhập nhiều vật liệu từ nước ngoài, trong đó có sắt, thép, xi măng, ngói Ardoise từ Pháp; đồ sứ và thủy tinh màu được sử dụng cho các mảng trang trí nội thất.

Vua Khải Định qua đời ngày 06/11/1925 và được an táng tại Ứng Lăng. Công trình tiếp tục được xây dựng dưới thời vua Bảo Đại và hoàn thành vào năm 1931.

Quy mô nhỏ, kiến trúc theo chiều cao

Một đặc điểm dễ nhận thấy của lăng Khải Định Huế là cách tổ chức không gian theo chiều cao. Do nằm trên sườn núi, toàn bộ công trình được chia thành nhiều tầng sân, nối với nhau bằng 127 bậc cấp.

Từ chân lăng đi lên, du khách lần lượt gặp các cổng, sân chầu, hệ thống tượng đá, Bi Đình và cuối cùng là cung Thiên Định.

Cách bố trí này khác với nhiều lăng vua Nguyễn trước đó, vốn có không gian cảnh quan rộng và trải dài.

Sân chầu và hệ thống tượng đá

Tại khu vực sân chầu có tượng quan văn, quan võ, voi và ngựa bằng đá được bố trí đối xứng. Hệ thống tượng tạo nên nghi vệ theo mô thức cung đình và là một trong những điểm đáng chú ý khi tham quan Ứng Lăng.

Phía trên sân chầu là Bi Đình, nơi đặt tấm bia “Ứng Lăng Thánh Đức Thần Công”. Bia do vua Bảo Đại cho dựng để ghi lại công đức của vua Khải Định.

Cung Thiên Định

Cung Thiên Định nằm ở vị trí cao nhất và là công trình quan trọng nhất của toàn bộ lăng. Đây là nơi tập trung phần lớn các giá trị nghệ thuật của Ứng Lăng.

Trong cung có điện Khải Thành, nơi đặt tượng và mộ vua Khải Định. Tường, cột, trần và các ô hộc được trang trí bằng sành sứ, thủy tinh màu với nhiều đề tài như rồng, phượng, hoa lá, chim thú và các biểu tượng cát tường.

Tượng vua Khải Định và bửu tán

Trong điện Khải Thành có tượng đồng vua Khải Định, được đúc tại Pháp năm 1922 theo yêu cầu của nhà vua.

Phía trên tượng là bửu tán, được tạo tác bằng xi măng và trang trí sành sứ. Bửu tán có trọng lượng khoảng một tấn nhưng được tạo hình với những đường cong mềm, tạo cảm giác như một lớp vải phủ xuống pho tượng.

Phía dưới tượng là khu vực mộ vua Khải Định, nằm tại vị trí trung tâm của điện.

Bức “Cửu long ẩn vân”

Một trong những tác phẩm được biết đến nhiều nhất tại lăng Khải Định là bức bích họa “Cửu long ẩn vân” trên trần điện Khải Thành.

Tác phẩm thể hiện chín con rồng ẩn hiện giữa mây, nằm ở vị trí cao trên trần nên du khách cần đứng trong khu vực trung tâm điện và nhìn lên mới có thể quan sát rõ toàn bộ bố cục.

Hình tượng rồng gắn với quyền lực hoàng đế và là đề tài quen thuộc trong nghệ thuật cung đình. Tại Ứng Lăng, hình tượng này được thể hiện kết hợp với kỹ thuật hội họa và cách xử lý không gian chịu ảnh hưởng từ mỹ thuật phương Tây.

Nghệ thuật khảm sành sứ

Sành sứ và thủy tinh màu là vật liệu được sử dụng với mật độ cao trong cung Thiên Định. Các mảnh vật liệu được cắt, ghép thành những mảng phù điêu và hình trang trí trên tường, cột, trần và các ô hộc.

Đề tài gồm rồng, phượng, hoa sen, hoa cúc, chim muông, cây cỏ, các đồ vật cát tường và chữ Hán. Kỹ thuật khảm đạt độ tinh xảo cao, tạo nên đặc điểm riêng của nội thất Ứng Lăng.

Kiến trúc lăng Khải Định là sự kết hợp nhiều yếu tố khác nhau. Bên cạnh kiến trúc cung đình truyền thống Việt Nam, công trình có những chi tiết chịu ảnh hưởng của kiến trúc Roman, Gothic, Ấn Độ giáo và Phật giáo.

Ảnh hưởng châu Âu có thể nhận thấy qua một số dạng vòm cửa, cột, lan can và cách xử lý khối kiến trúc. Trong khi đó, các hình tượng rồng, phượng, hoa lá, chữ Hán và hệ thống nghi vệ vẫn mang rõ đặc trưng của nghệ thuật cung đình phương Đông.

Sự kết hợp này tạo cho Ứng Lăng một diện mạo khác biệt so với các lăng vua Nguyễn được xây dựng trước đó.

Giá trị nổi bật của Ứng Lăng tập trung ở nghệ thuật trang trí cung Thiên Định. Tại đây, kiến trúc, điêu khắc, hội họa và khảm sành sứ được sử dụng đồng thời trong cùng một không gian.

Các mảng khảm sành sứ, thủy tinh màu có màu sắc phong phú, đề tài đa dạng và được bố trí dày đặc. Kỹ thuật này đòi hỏi người thợ phải lựa chọn, cắt và ghép từng mảnh vật liệu theo hình dáng, màu sắc và vị trí đã định.

Bên cạnh các mảng khảm là tượng đồng vua Khải Định, bửu tán và bức “Cửu long ẩn vân”. Những tác phẩm này góp phần làm nên giá trị nghệ thuật riêng của cung Thiên Định và Ứng Lăng.

Lăng Khải Định vì vậy được đánh giá là một công trình tiêu biểu của nghệ thuật tạo hình sành sứ và thủy tinh ở Việt Nam đầu thế kỷ XX, đồng thời phản ánh rõ sự giao thoa văn hóa trong kiến trúc cung đình giai đoạn cuối triều Nguyễn.

Từ Đại Nội Huế, du khách đi qua cầu Phú Xuân, sau đó rẽ phải vào đường Lê Lợi và tiếp tục đi thẳng đến đường Điện Biên Phủ. Từ đây, đi theo hướng Đàn Nam Giao, tiếp tục vào đường Minh Mạng và di chuyển về phía đồi Thiên An.

Từ khu vực đồi Thiên An, du khách tiếp tục đi theo biển chỉ dẫn đến Lăng vua Khải Định trên núi Châu Chữ.

Lộ trình tham khảo: Đại Nội → cầu Phú Xuân → Lê Lợi → Điện Biên Phủ → Đàn Nam Giao → Minh Mạng → đồi Thiên An → Lăng vua Khải Định.

Nếu tính từ Đại Nội, quãng đường khoảng 10 km, thời gian di chuyển bằng xe máy hoặc ô tô khoảng 20–30 phút, tùy tình hình giao thông.

Để tham quan lăng vua Khải Định thuận tiện, du khách nên đi theo trục từ dưới lên, lần lượt tìm hiểu hệ thống bậc cấp, sân chầu, tượng đá, Bi Đình và cung Thiên Định.

Tại sân chầu, nên quan sát hệ thống tượng quan văn, quan võ, voi và ngựa. Đến Bi Đình, có thể tìm hiểu tấm bia “Ứng Lăng Thánh Đức Thần Công” và kiến trúc bát giác của công trình.

Tại cung Thiên Định, những điểm nên dành thời gian quan sát gồm tượng vua Khải Định, mộ vua, bửu tán, bức “Cửu long ẩn vân” và các mảng khảm sành sứ, thủy tinh màu.

Du khách nên chú ý nhìn cả các vị trí trên cao, đặc biệt là trần điện Khải Thành, bởi nhiều tác phẩm quan trọng của Ứng Lăng nằm ngoài tầm mắt nếu chỉ quan sát ngang.

Với đặc điểm kiến trúc nhiều tầng và hệ thống 127 bậc cấp, du khách nên mang giày dép thuận tiện cho việc đi bộ. Khi tham quan cần mặc trang phục lịch sự, không chạm vào hiện vật, tác phẩm trang trí và các cấu kiện của di tích.

Ứng Lăng là công trình lăng tẩm có diện tích khiêm tốn nhưng tập trung nhiều giá trị về lịch sử, kiến trúc và mỹ thuật. Nếu các lăng vua Nguyễn giúp du khách hình dung rõ hơn về quy hoạch cảnh quan và kiến trúc cung đình, thì lăng Khải Định cho thấy một giai đoạn khác của triều Nguyễn – khi nghệ thuật truyền thống tiếp xúc mạnh với những ảnh hưởng mới từ bên ngoài.

Đây là một trong những điểm tham quan tiêu biểu để tìm hiểu lăng tẩm Huế, kiến trúc triều Nguyễn và nghệ thuật khảm sành sứ trong hành trình khám phá di sản Cố đô.